هەلبژارتن میکانیزمەکە کو بریکا وێ ئیرادا ( هاوەلاتیان) ل وەلاتەکێ بو دروست کرن و پێک ئینانا سازیێن سیاسى و مەدەنى و دیار کرنا رێڤەبەر و دەسەلاتداران بکار دهێت ، و فەلسەفا هەلبژارتنێ لسە

ر ڤێ چەندێە  کو هاوەلاتى مروڤەکێ هوشمەند و هوشیارە و دکاریت عاقلانە بریارا خو بدەت ( بەروڤاژى هزرا ئەفلاتونى کو پرانى یا خەلکى ب هوشمەند نزانیت ) ب ئاوایەکێ گشتى  هەلبژارتن سێ ئەرکان بجه دگەهینیت :
1-سازیا دەولەتێ  دروست دکەت و دەسەلاتداران دروست دبەتە سەر تەختى ،  .
2-مەشروعیەتى ددەتە دەسەلاتدار و سازیێن سیاسى و سڤیل
3-ڤان دەسەلاتداران و سازیان کونتورول دکەت و ڤەدگوهزیت و دگوهریت ،
 هەلبەت هەلبژارتن وەک میکانیزم و ئالیەت ژ ئەنجامى خەبات وبەرخودانەکا دیروکى بدەست هاتیە ، کو ئەو ژى شەرێ دیروکیێ مروڤان دژى ستەم و دیکتاتوریەتى بویە بو بدەست ئانینا بەختەوەرى و کونتورول کرنا دەسەلاتێن تاک و رەها . و وەک گەشەکرنەکا هزر و دەسەلاتا سیاسى یا مروڤان دهێتە ناسکرن  . چونکە  بدریژایى یا دیروکێ جڤاکێن مروڤایەتیى سێ جور سیستەمین دەسەلاتى هەبوینە ،کو هەلبژارتن ب ئێک ژ دەست کەفتێن جورێ سیێ ژ سیستەمێن سیاسیە دهێتە زانین .  
1-دەسەلاتین تاکرەو (مونوقراتى ) کو ب دو رێکان بدەست دهاتن
الف – ویراسى   کو دو جورن :  مەلەکى(پاشایى)        - ئیمپراتورى
ب – بدەست ئانین ( خو بسەر دادان ) کو ئەو ژى برێکێن  ( شورەش  - کودیتا) بدەست دهاتن .
2- دەسەلاتێن ئاریستوکراتی ( دەسەلاتا نوخبە) کو ئەڤ جورێ دەسەلاتێ پتر د مەژیێن فەیلەسوف و زانایان دا دروست بوینە ، و کێمتر دەرفەتا بنەجه کرنا وێ دپراکتیکى دا روخسایە ، لى َوەک دەسەلاتا سیاسى داخازکەر و بانگەشەکەرێن خو هەبوینە ، و ل هندەک وەلاتان کەفیتە قوناغا پراکتیکى دا کو ئەو ژى دەسەلاتا           (ئەشراف – زانایا – لەشکەرى )بویە .
3- دەسەلاتا دیموکراتى :
ئیرو ئەڤ جورە هزر و سیستەمێ سیاسى نوکە دبیتە سیستەمى دلخازى َهەمى جیهانى َو یا تەڤ گر دبیت
دیموکراسى وەک هزرەک سیاسى و فەلسەفەک ژیارى گەڤناریەکا زور هەیە . کو دێروکا وێ بو دیموکراسى یا باژیرین  سومرى یان( جڤاتا باژیرى ) دزڤریت کو دەسەلاتا سیاسى ژ مروڤین بالغ و ئازاد پێک دهات لێ  ل گریکا گەڤن ب ئاوایەکێ باشتر و مەدینانەتر  ب ئاوایى دیموکرتیەتا راستەوخو کەفتە دوارێ پراکتیکى دا ،
لێ گەشە کرنا دیموکراسیێ وى دەمى بویە دەمێ شێوازێ دیموکراسیەتا ( نوینەراتیى) دەرکەفتى ، کو دیروکا وێ ژى بو سالا 1066دزڤریت دەمێ  جڤاتا راویژکاریى  ل بەریتانیا دروست بویى  کو ب  دەرکەفتنا (العهد الاعڤم)) ( مەگنا کارتا magna carta) ژلاى ملک جون ڤە قوناغەکا باش بەرەڤ پێشکەفتنێ برى  . و ل سالا 1254 ، نوینەرێن هەمى باژیران بو جڤاتا راویژکارى هاتنە هەلبژارتن ( هەلبەت ژ ئەشرافان)
ل سالا 1261 جڤاتا راوێژکاریێ بو دو پشک :
(1)  ( جڤاتا لوردات )  کو ژ سەرمایەدار و زەلامێن ئولى و دەرەبەگان پێک دهات
(2) جڤاتا گشتى  : نوینەرین باژیران و خەلکى بخوڤە دگرت
حەتا ل سالا 1714 بئاوایەکى گشتى دەسەلات کەفتە دەستى پەرلەمانى و سیستەمى حکمى بو پەرلەمانى ،
 پاشان  شورەش و بەیانا مافێ مروڤى و هاوەلاتیبونا  فەرنسى گەل ژ رعیەتى بو هاوەلاتیبونى ڤەگوهاست و ئەڤ فەلسەفا دیموکراتیى ژ چوارچوڤى َلوکالى بەرەڤ چوار چوڤەک ئەوروپى و پاشان جیهانى بر و شورەشا ئەمریکى ژى بدروستى و ب ئاوایەک پێشکەفتیتر  بنەمایین هەلبژارتنان بنەجه کرن ،
هەلبت بیردوزین ( گرى بەستا جڤاکى) یا( جان جداک روسو) مەزنترین کاریگەرى هەبویە کو بتنێ (گەل) خودان دەسەلاتا هەلبژارتنا دەسەلاتدارایە و شەرعیەتا دەسەلاتێ ژ گەلى یە نە چ تشتێن دیتر ،
ئانکو پرانى یا جڤاک و مروڤان ئیرو گەهشتینە وێ باوەرێ کو گەل ژێدەرى َدەسەلاتێ یە و دەربرین ژ ڤێ دەسەلاتێ ژى برێکا ( هەلبژارتنان ) دهێتە کرن .
وە بو هندێ کو داخازکەرێن دەسەلاتى ب نەپەنى نەمینن و لبەر چاڤێن خەلکى بن ، دا خەلک لگور بەرنامە و سیاسەتا وان رەفتارێ دگەل دا بکەت ، پارتێن سیاسى هاتنە دروست کرن کو ئارمانجا وان یا سەرەکى وەرگرتنا دەسەلاتى یە . هەلبەت فەلسەفەیا چێبونا پارتێن سیاسى ، هەبون  و خورت کرنا دیموکراسیەتێ یە . ئانکو ل جڤاکێ فرە حیزبى ، هێمایێن هەبونا دیموکراسیەتێ یە دناڤ وى جڤاکى دا ، لێ ئاریشا  ئەڤەیە هەمى پارتێن سیاسى ب ئێک نێرێن و خاستەک بەشدار نابن د هەلبژارتنان دا ، بەلکو جیاوازى یا بوچون و خاستەکان هەیە . چونکە ب ئاوایەکى َگشتى  هەلبژارتن ب دونیرینا دهێتە ئەنجام دان ،.
 1- بو بنەجه کرنا بنەمایێن دیموکراسیەتى
 2- بو  گەهشتنا دەسەلاتێ و بنەجه کرنا بەرنامێ  خویێ ئایدیولوژى(  کو زور جاران بەرنامە و ئایدیولوژییەتا ڤان پارتان هەڤدژە دگەل بنەمایێن دیموکراسیەتى َبخو )،
ئانکو نە مەرجە هەر پارتەکا بەشداریى د هەلبژارتنان دا بکەت ، ئەوێ پارتێ باوەرى ب دیموکراسیەتى َو بنەمایێن وێ هەنە . بەلکە دبیت کاودان ب ئاوایەکێ بن کو ژبلى رێکا هەلبژارتنان چ رێکێن دیتر بو وەرگرتنا دەسەلاتێ نەبن . ( مینا حیزبا نازى ل سالا 1933 ل ئەلمانیا کو ب رێکا هەلبژارتنان و بدەست ئانینا دەنگێن پرانى یا خەلکێ ئەلمانیا گەهشتە دەسەلاتێ و پاشان مەزنترین دیکتاتوریەتا هەڤچەرخ دانا)
هەلبژارتن خالەک و پشکەکا بچویکە ژ دیموکراسیەتێ ،  و دراستى یا خودا ئالیەتا بنەجه کرنا دیموکراسیەتى یە ، چونکە دەمێ پارتەک ب رێکا دەنگێن خەلمکى بگەهتە دەسەلاتى َ، ب رامانا بەروڤاژى  ، ئامادەیە ب دەنگێن خەلکى ژى دەسەلاتێ بجه ژى بهێلیت ، کو ئەڤ چەندەَ ژى ئانکو باوەرى ئینان ب هزرو بنەمایا ( رێژەیى) و رەها نەبونا چ هزر و تشتەکێ حەتا باوەر و ئایدیولوژییەتا وێ حیزبێ یە )،  هەر وەسان ئەو پارت باوەرى ب هندێ دئینیت کو گەل ژێدەرى َدەسەلاتێ یە نە سەرکردە و بریارێن وێ چەوا گەلى ئەو هەلبژارتى یە وەسان گەل دکاریت وێ ژ کار لاببەت ،
نوکە گەلێ مە بەرەڤ هەلبژارتنەک چارەنڤیسساز دچیت کو ئەو ژى هەلبژارتنێن پەرلەمانێ عیراقێنە . کو ئەڤ خولا داهاتیێ پەرلەمانێ عیراقێ دێ پەرلەمانەک بیت چارەنڤیسێ عیراقێ دیار کەت ،کو چاڤەرێ دهێتە کرن  یان دێ دەستورێ هەر دەمیى عیراقێ بنەجه کەت و یاسایێن تایبەت ب مادێن دەستورى دەرئیخیت ، یان ژى دێ بیتە خالا وەرچەرخان بەرەڤ زڤرین بو رابردوو و ژدەست چونا دەست کەفتى و دیموکراسیەتا گەلێ مە تێکوشینێ بو دکەن  ،
لسەر ئاستى َعیراقێ ، رەوش پتر ب تاریاتیێ دیارە ، چونکە پارتێن لسەر گورەپانا عیراقێ ( کەتەکا کێم ژى َدەرکەڤیت) بەهرا پتر یان پارتێن ئایدیولوژیستێن ئاینینە ب ( شیعە و سونە) ڤە یان پارتێن شوڤینێن عەرەبینە . کو هەر دو جوینان هەلبژارتن بتنێ بو وەرگرتنا دەسەلاتى دڤیت ، نە بنەجه کرنا دیموکراسیەتێ . ل کوردستانێ ژى نوکە کومەکا زورا پارتان خو بەرهەڤ کرینە بچنە د ڤان هەلبژارتنان دا ، کو ب ئاوایەکێ گشتى دابەشى سەر سێ رێبازێن سیاسى دبن :
1-پارتێن ئایدیولوژیستین راست رەوێن ئایینى
2- - پارتێن نەتەوەیى دیموکراسى
3-بزاڤا سیاسى یا گوهرین خاز( کو پاشخانەکا ئایدیولوژى یا چەپ رەوا مارکسى- لینینى  هەیە ، لێ نوکە رێبازا وان یا سیاسى یا روهن نینە و پێکهاتینە ژ تێکەلەیەکا هزرو و بیران و بتنێ چەمکا ( نە شروڤە کرى ) یا ( گوهرینى – change) ئەو هەمى لدور خو کوم کرینە . بیى هندێ رامانەکا روهن بو ڤى چەمکى هەبیت .
ئەرێ دەنگ دان بو کیژ ژڤان پارت و رێبازان  دێ   دیموکراسیەتى   پتر بنەجه کەت و پتر مافێن     نەتەوەیێن مە مسوگەر کەت ؟
هەلبەت ب لبەر چاڤ گرتنا ڤى َراستیى کو ئایدیولوژییەت د سڤکترین شروڤە یا خودا ئانکو ( جیهانەکا تژى راستى و پیروزیایە و ژ دەرڤەیى وێ هەمى نەراستى و تاریاتیى یە ، ئایدیولوژییەتى بەرسڤا هەمى پرسیاران ڤێ هەیە ،بو هەمى بیاڤێن ژیانا مروڤانتیى ،و هەوجە نینە مروڤ ل بەرسڤان بگەریت . و هێزا حیزبى ژ ئایدیولوژییەتا وى َیە نە چ تشتەکى َدیتر ) بڤى ئاوایى دبینین کو ئایدیولوژییەت ئەڤجا چ راست رەوێن ئایینى بن یان چەپ رەوێن مارکسى – لینینى بن . نە باوەرى ب بنەمایێن سەرەکیێن دیموکراسیەتى هەیە ، نە بو بنەجه کرنا وان خەباتى َو تێکوشینى دکەن و نە ژى باوەرى ب مافێن نەتەوەیێن مە هەنە . چونکە هەمى ئایدیولوژییەت ( عالەمی و ئومەمینە ) و مخابن لبەر داگیر کارى و بندەستى یا گەلێ  مە ، هیچ ئایدیولوژییەتەک دناڤ گەلێ مە دا دروست نەبویە کو بەرژەوەندیێن گەلێ مە ببنە سەنتەر بو پەیرەو کەرێن وێ ئایدیولوژییەتى َ،
رێبازا دوویى ژى تا نوکە یا شەفاف و دیار نینە . و پتر هەژمونا رێبازا ئایدیولوژیستا ( مارکسى – لینینى) لسەر دیارە ، و تا نوکە نەکارینە تەعریفەکا شەفاف بو بزاڤا خو ل دەڤەرا مەدا ردوست بکەن . بوچون و باوەرێن وان تا نوکە ژ چوار چیڤێ ( درویشمێن تەیسوک) نەدەرکەفتینە . پتر جورەکێ (فوچى) ب راگەهاندنا وان و پێکهاتا وان یا ریکخراوەیى ڤە دیارە . ژ چەپ رەوترین کەس  بو راست رەو ترین کەس ، ژ رەوشەنبیرێن بەرچاڤ  بو مروڤەکى ئاسایى و عەشیرى و گوشەگیر  ، د راگەهاندن و کاندید و سەرکردایەتى یا وان دا هەنە . کو زور زەحمەتە مروڤ بکاریت پاشەروژا خو بدەتە دەست وان ، و ئەو بکارن نوینەراتى یا گەلى َمە ل پەرلەمانێ عییراقى َدا بکەن ، بیێ هندى َمروڤ ب تەمامى شارەزایى سیاسەت و ئیستراتژیەتا وان بیت . دەنگ دان بو وان دەنگ دانە بو ( ئاییندە و پاشەروژەکا نەدیار )
لەوما ئیرو رەوتێن دیموکراسى و نەتەوەیى  گرنتى یا   هەرە سەرکى یا  هەم پاراستنا بەرژەوەندى وبەختەوەرى یا تاکێ کورد و  هەم ژى رزگارى و پێشکەفتنا گەلێ مەنە . کو بکارن ب روحیەتەک کوردانە و دیموکراسى خازانە ل پەرلەمانێ ئاییندەیى عیراقێ دناڤ پێلێن بهێزین هەر دو رێبازێن ئایدیولوژیستێن شوڤینى و ئایینى دا بەرگریى ل دەست کەفتێن گەلى َمە بکەن و بناغێ دەولەتەک دیموکراسى دابنن .

بو ناسینا ڤان پارتێن دیموکراسى ژ پارتێن  ئایدیولوژیست و بزاڤێن تا نوکە بدروستى ( تەعریف) نەبوین  (بیى ئینانا ناڤێن چ حیزبەکێ ) هندەک پیڤەرێن سەرکى هەنە کو هەر پارتەکا باوەرى ب ڤان چەمکان هەبیت و ژبونا بنەجه کرنا وان خەباتێ بکەت ئەو پارتەک دیموکرات و ئازادى خازە و ب ئارمانجا بنەجه کرنا دیموکراسیەتێ بەشداریى ل هەلبژارتنان دا دکەت  و بەروڤاژى ئەوێن باوەرى ب ڤان چەمکان نەبیت  ئەو پارتەک ئایدیولوژیست و بەرهەم ئینەرا دیکتاتورریەتا پاشەروژى یە ، و بتنێ بو وەرگرتنا دەسەلاتى بەشداریى ل هەلبژارتنان دکەت
کو ئەو بنەمایێن سەرکى ژى ئەڤەنە :
1 – ئازادى  : گرنگترین بنەما و فەلسەفا ژیارا مروڤانتیێ یە کو خو د زور باوەرێن دیتر دا دبینیتەڤە مینا ( ئاوزادى یا باوەر – ئازادى یا  بیرورا –ئازادى یا  کارى – ئازادى یا ژیانێ  ....هتد)
2- مافێن مروڤى  ب هەمى رەهەندین وێڤە . کو مافێن تاکى و رەگەزى و ئایینى ، ( کو خو د هەر 30 مادێن جارناما جیهانى یا مافێن مروڤى و هەر دو (عهد دولى) دا دبنیتە ڤە .
3- یەکسانى یا ( سیاسى و مەدەنى ). دناڤبەرا هەمى وەلاتیان دا ،

4- لێبورین(تولیرانس)دناڤبەرا هەمى ئایین و چین و نەتەوەیان دا .
5- نسبیەت ( رێژەیى )بو هەر هزر و سیستەم و زانستەکێ مروڤانتیێ دا .
6- عەقلانیەت – د هەمى کار و کریارێن مروڤان دا ، و باوەرى ئینان ب هێز و شیانێن مەژیێ مروڤان د رێڤەبرنا ژیارا مروڤى .
7- عەلمانیەت – د برێڤە برنا دەسەلاتێ دا ، دا دەسەلات ب تەمامى یا ئازاد بیت د دانان و داریشتنا یاسا و بەرنامێن ژیانا جڤاکى دا و لگور ڤى چەمکى پارتێن سیاسى بکارن بەرنامە و تێگەهشتنا خو بو ژیانێ دابرێژن و خەلک لگور ڤان بەرنامان دەنگى بو ڤان پارتان بدەت ، و جار ب جار گەل بکاریت ( بیى بەر چاڤ گرتنا پیروزیان گوهرینێ د دەسەلات و بەرنامێن دەسەلاتێ دا بکەت )

هەلبەت بو زانینا هەبون یان نەبونا ڤان بنەمایان د باوەرا پارتێن سیاسى دا ، گەرەکە هەر دەنگ دەرەک ب هویرى پەیرەو و پروگرامێ هەر حیزبەکێ باش بزانیت و بەرنامێ وانێ سیاسى بخوینیت و نەکەڤیتە بن باندورا سوزێن ئایینى و عەشایەرى و ناوچەگەرایەتیێ ، و هزر د ڤى َچەندێ دا بکەت ، کو دەنگێ وى پاشەروژا وى و گەل و وەلاتێ وى یە . و ئەڤ مافێ دەنگ دانێ ژ مافێن ویێن سیاسینە و وەک وەلاتیەک بدەست وى کەفتیە . و نەمافەکە هوزا وى یان ناوچا وى دایى .، و شیوازێ دەنگ دانا وى دێ پاشەروژا وەلاتى وى ( نە هوز و مروڤ و عەشەیرەتا وى) دیار دکەت ، لەوماگەرەکە دەنگ دانا مە بو بنەجه کرنا دیموکراسیەتى و هەلبژارتنا وى َرێبازێ بیت ئەوا دێ خورتتر  بنەمایێن دیموکراسیەتێ ل وەلاتێ مە چەسپینیت بیت ،

يوسف صبرى - دهوك