د. سەرهەنگ بەرزنجی: ئێراقییەکان کاتیان ماوە لەو چوارچێوە دەرچن و دەنگ بە پارتە نیشتمانیەکان بدەن
هەستی تایفەگەریی لە ئێراق فاکتەری یەکلاکردنەوەی زۆرێک لە کێشمەکێشمە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و تەنانەت رێکخستن و بەئاراستەکردنی بواری پەروەردە و زانستیشە، تایەفگەری بە مێژووی خۆی دەوڵەتی ئێراقی لە هێزەوە گۆڕی بۆ رووبەڕووبوونەوە، ئەمە جگە لەوەی لەگەڵ تایفەگەریدا، نەتەوەیەکی دیکە لە ئێراقدا ململانێی مافە نەتەوەییەکانی خۆی دەکات(کورد) بەبێ رەچاوکردنی تایفەگەری و مەزهەبی، ئەمڕۆ ئێراق لەبەردەم ئەگەرێکی دیکەی تاقیکردنەوەی دیموکراسیانەیە بە پەیڕەوکردنی هەڵبژاردن، چین ئەو دروشمانەی دەبنە هۆکار یاخود دەرئەنجام بۆ رۆژەکانی هەڵبژاردن، دروشمی تایفی و نەتەوەیی یاخود رکابەری دیموکراسیانە؟
ئا: ئاسۆ عەلی فەرەج
پارێزگاری بەغدا ترسی خۆی ناشارێتەوە لەوەی دروشمی تایفەگەری لە هەڵبژاردن و داواش دەکات ئەو دروشمانەی بۆنی تایفی لێدێت قەدەغە بکرێت، وەک چۆن چەند جارێک گەورە مەرجەعی شیعەکان سیستانی هەمان داوکاری کردبوو، سەڵاح عەبدولرەزاق پارێزگاری بەغدا لە بەیاننامەیەکدا رایگەیاندووە، ئێمە هەموو دروشمێکی تایفەگەریانە یان رەگەزپەرستانە یان جوداخوازانە رەتدەکەینەوە لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردندا، پارێزگاری بەغدا زیاتر جەخت لەسەر پرۆسەی بانگەشە دەکات و دەڵێت: ئێمە بانگەشە بۆ کێبڕکێیەکی پاکژ دەکەین بەبێ ناوزڕاندن و لەکەدار کردن، بەبێ کڕینی شەرمەزارانەی دەنگەکان.
ئاسایش و ئاشتی یەکێکە لە خواستەکان بۆ ئەنجامدانی پرۆسەی هەڵبژاردن، پارێزگاری بەغدا لەو روانگەوە دەڵێت: سیستەمی سیاسی ئێراق لە هەڵبژارنە پەرلەمانییەکەی داهاتوودا، بڕیارە لە 6ی ئازار ئەنجامبدرێت بەبەشداری نزیکەی 300 قەوارەی سیاسی دەبێت کە نەخشەی سیاسی دەگۆڕێت، هیوادارین هەڵبژاردنەکە بە ئاشتی و ئاسایش بەڕێوەبچێت بێ ئەوەی هیچ فشارێکی دارایی یان مەعنەوی بخرێتە سەر هاووڵاتیان.
دروشمی ئایینی و مەزهەبی ناتوانرێت داماڵ بکرێت لە هەستی هاووڵاتیانی ئێراقی بەتایبەتی شیعەکان بەهۆی ئەو ستەم و زوڵم و کوشتارەی لەلایەن سەددامی دیکتاتۆری سووننە مەزهەبەوە بەرامبەریان ئەنجامدرا، عەممار توعمە ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراق لەسەر لیستی حزبی فەزیلە لەو بارەیەوە جەخت لەسەر رەمزە ئایینەکان دەکات و دەڵێت: ناتوانین بڵێن بەکارهێنانی رەمزی ئاینییەکان و دروشمی تایفەگەری کۆتاییان پێهاتووە، بەڵام بە بەراورد لەگەڵ ساڵانی پێشوودا کەمبۆتەوە، چونکە ئاستی رۆشنبیری هاووڵاتیان بەرزبۆتەوە.
توعمە ئەوەشی روونکردۆتەوە بەرزکردنەوەی دروشمی تایفی و رەگەزپەرستی سەرکەوتن بەدوای خۆیدا ناهێنێت، ناوبراو تەئکید دەکاتەوە، ئەوانەی بانگەشە بۆ ئایدۆلۆژیای تایفەگەری دەکەن و دروشمی تەسکی رەگەزپەرستانە و حزبی بەرز دەکەنەوە هیچ شتێک بەدەستناهێنن لە هەڵبژاردنە پەرلەمانیەکەی داهاتوودا، بەڵکو رووبەڕووی رەخنەی هەموو توێژەکانی کۆمەڵی ئێراقی دەبنەوە، بەوانەشەوە کە لایەنگری حزبەکە یان قەوارە سیاسییەکەیانە.
بەگوێرەی سەرچاوە نزیکەکانی مەرجەعە ئاینییەکانی شیعە داواکراوە دروشم و وێنەی مەرجەعیەت لە هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن رەتبکرێتەوە و قەدەغە بکرێت و مەرجەعیەتیش پشتگیری لە هیچ پارت و قەوارەیەکی سیاسی دیاریکراو ناکات.
عەممار توعمە لەمەڕ راگەیاندنەکانی مەرجەعیەت و پابەندنەبوونی هێز و لایەنەکان ئاماژەی بەوەدا، سەرەڕای ئەمەش بەداخەوە هەندێک قەوارەی سیاسی مەرجەعە ئاینییەکان وەک پەردەیەک بۆ بەدەستهێنانی دەنگ بەکاردەهێنن. ئەم بەرپرسەی حزبی فەزیلە ئەوەش رووندەکاتەوە، هاووڵاتیانی ئێراق لە مەترسی پەنابردنە بەر تایفەگەری و بەکارهێنانی دروشمی تایفەگەری و گرووپخوازانە تێگەیشتووە، چونکە زیانیان بە وڵات گەیاندووە لەم چەند ساڵەی دواییدا و هیچ سوودێکیان بە هیچ لایەن یان تایەفەیەک نەگەیاندووە، بەگوێرەی بۆچوون و شرۆڤەکارانی سیاسەت و چاودێرانی رەوشی ئێراق، ئەم وڵاتە مەزهەبگەرییە هیچ کاتێک ناتوانێت لە سنووری مەزهەبیەوە خۆی دەرباز بکات، وێڕای ئەوەی کێشەیەکی مێژووی و جوگرافی و نەتەوەیی دیکە هەیە کە پەیوەستە بە خواستی نەتەوەی کورد لە چوارچێوەی ئێراقدا، کەواتە مەزهەبگەرییەتی بەشێکی کاریگەر دەبێت لە هەڵمەتی هەڵبژاردن.
وانیشاندەدرێت هەستی هاووڵاتیان بێزارە بەرامبەر تایفەگەری، ئەگەر ئەمەش راست بێت، ناتوانرێت بونیادی بۆچوونی سەختی لەسەر دابنرێ، بەڵام بەرپرسانی ئێراق داوا دەکەن خۆیان پابەندبن بەوەی تایفەگەری نەکەنە پێوەری کارکردنیان، چونکە هاووڵاتیانی ئێراق بێزار بوونە، پەرلەمانتار رەزوان کلێدار ئەندامی ئەنجوومەنی نیشتمانی ئێراق لەسەر لیستی نیشتمانی ئێراقی لەمبارەیەوە دەڵێت: هاووڵاتیان بەکارهێنانی دروشمی تایفەگەرانە و رەگەزپەرستانە و وروژاندن رەتدەکەوە و پێویستە سیاسەتمەدارەکانیش شوێن پێی ئەوان هەڵبگرن، ئەم بۆچوونەی رەزوان دەتوانرێت خوێندنەوەی دیکەی بۆ بکرێت، زۆربەی نووسەرانی بیانی و ناوەندەکانی توێژینەوە ئەو راستیە دەخەنە روو، بەرپرسانی ئێراق باشترین رێگا بۆ دەسەڵات و مانەوە لە پێگەی سیاسیان پەنابردنیانە بۆ دروشم و ئامانجە تایفەگەرییەکان کە زاڵترین هەستی کۆمەڵگەی ئێراقیە بەتایبەتی لەنێو عەرەبەکان، بەڵام کورد نەخێر، چونکە لە ئێراقدا کورد کێشەیەکی نەتەوەیی هەیە.
رەزوان تەئکید لەوە دەکاتەوە، هەندێک پارتی سیاسی سوورن لەسەر بەکارهێنانی رەمزە ئاینییەکان لە هەڵمەتی هەڵبژاردندا، بەڵام ئەوانە هەڵبژاردنی داهاتوو دەدۆڕێنن، شەقامەکان قسەی خۆیان کرد و تەنها دەنگ بە هاووڵاتیبوون و ئێراق دەدەن.
چەند هاووڵاتیەکی بەغدای پایتەخت لەمەڕ پرسی تایفەگەری و هەڵمەتەکانی هەڵبژاردن بۆ مەوتنی گوتوویانە، دروشمی تایفەگەری رەتدەکەنەوە و ئامادە نیین رووبەڕووی تایفەگەریی ببنەوە. لەتیف قاسمی تەمەن 22 ساڵ گوتی: ئێمە بەتەواوەتی دروشمی تایفەگەری رەتدەکەینەوە، ئێمە دەنگ بەو پارت و کەسانە نادەین کە برەو بە شێوازی تایفەگەری و رەگەزپەرستی دەدەن لە جیاتی نیشتمانپەروەری و یەکێتی. ئێمە بە بارودۆخی ناهەموواردا تێپەڕبووین و گوتاری تایفەگەری هۆی سەرەکی ئەو بارودۆخە بووە، مەبەست لە بارودۆخەکە ئەو دابڕانە کۆمەڵایەتی و سیاسیە کە ئێراقی باشوور و ناوەڕاستی کردۆتە دووبەشی عەرەبی.
هاووڵاتیەکی دیکەی ئێراق پرۆژەی تایفەگەری بە شکست ناو دەبات و پێیوایە تایفەگەری ناتوانێت شوێنی حکوومەت بگرێتەوە، کە ئێستا تایفەگەری زاڵ بەسەر دامودەزگاکانی حکوومەتەوە، سەعد جەنابی تەمەن 29 ساڵ و دانیشتووی شاری بەغدا دەڵێت: پرۆژەی تایفەگەری شکستی خۆی پیشانی هەموواندا، تایفەگەری هەرگیز جێگەی حکوومەت ناگرێتەوە لە بواری بەرگریکردن لە مافەکانی هاووڵاتیان، پێویستە هەموو ئەندامێکی کۆمەڵگەی ئێراقی تایفەگەری و بانگەشکەرانی رەتبکەنەوە بێ رەچاوکردنی ناو و نازناویان.
زاڵبوونی هەیمەنەی تایفەگەری بەسەر حکوومەت ترسی دروستبوونی دەوڵەتێکی ئایینی لێدەکرێت و زۆرێک لە سووننەکانیش ترسەکەیان ناشارنەوە و داوا دەکەن رێگری بکرێت لە دروست بوونی دەوڵەتێکی ئایینی و مەزهەبی، سەرۆکی دیوانی وەقفی سووننی رەتیدەکاتەوە ئێراق ببێتە دەوڵەتێکی ئایینی، شێخ عەبدولغەفور سامەڕائی سەرۆکی دیوانی وەقفی سووننی بە رۆژنامەی (حەیات)ی لەندەنی راگەیاندووە، ئێمە دەمانەوێ دەوڵەتێکی مەدەنی دابمەزرێت و رێز لە بنەما نەگۆڕەکانی ئایینی ئیسلام بگرێت. ناوبراو جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە، دژی ئەوەین دەوڵەتی ئایینی لە ئێراق دروستبکرێت و کاروباری ئایین و خودا پەرستی تێکەڵی سیاسەت بکرێت.
نوری مالیکی سەرۆک وەزیرانی ئێراق، ئەگەرچی بە رۆڵەت نیشانیدەدا دژی تایفەگەریە، بەڵام نەیتوانیوە خۆی و حکوومەتەکەی دەرباز بکات لە هەیمەنەی تایفەگەری، مالیکی لە لێدوانێکیدا بۆ نیشاندانی خۆی و هەڵمەتێکی دیکەی هەڵبژاردن ئاماژە بەوە دەکات، حکوومەتی ئێراقی میراتییەکی قورسی لە رژێمی پێشووە بۆ بەجێماوە لە کێشەی ئابوورییەوە بۆ کێشەی سیاسی کە بەکەرامەت و خوێنی گەلەکەمان و منداڵەکانمان نرخەکەیماندا.
مالیکی خۆی دووردەخاتەوە و رێکخراوە توندڕەوەکان تۆمەتبار دەکات و دەڵێت: دوای 2003 رێکخراوە توندڕەوە تەکفیرییەکان ئاگری تایفەگەرییان خۆشکرد، چەندین قوربانی بێتاوانی لێکەوتەوە، پێویستە هەموومان کۆکبین لەسەر یەکێتی ئێراق و یەکێتیەکی سیاسی بتوانێت بەرپرسیاریەتیەکان بگرێتە ئەستۆ. ناوبراو زیاتر دەڵێت و ئاماژە بەوە دەکات: ئێمە دەسکەوتمان زۆر بووە بەسەر تایفەگەری و جیاکاریدا سەرکەوتین، ئێمە بە هێزێکی گەورەوە دەستەویەخەی تیرۆر دەبینەوە و بەردەوام دەبین لەسەر رووبەڕوو بوونەوەی تا ئەو کاتەی دوایین سەرکەوتن بەدەستدەهێنین.
هەڵبژاردنی ئەمجارە ئەگەرێکی زۆری هێشتۆتەوە بۆ ئاشووبی تایفیی لە ئێراقدا، ئەندامێکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراق ئەمەی ناشاردۆتەوە و بەراشکاوی ئاماژە بەوە دەکات، ئەمجارە لە هەندێک ناوچەی ئێراق ئاشووبی تایفەگەری سەرهەڵدەدات، حسام ئەلعەزاوی ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی ئێراق لە کوتلەی نیشتمانی ئێراق بە ئاژانسی ئیپای راگەیاندووە، لە هەندێک ناوچەدا هەوڵ لە ئارادایە بۆ نانەوەی ئاشووبی تائیفی. ئەو گوتیشی: ئەو هەوڵانە لەو دیوی سنووری رۆژهەڵاتەوە دەدرێن، لەپێناو گێڕانەوەی سەنگەری تایفی، وەک داواشیکرد، بەرپرسانی وڵات بەڕووی ئەو هەوڵانەدا بووەستن دەدرێن بۆ گێڕانەوەی رۆحی تایفەگەری.
بۆ روونکردنەوە و زیاتر ئاشنا بوون بە زاڵبوونی تایفەگەری دکتۆر سەرهەنگ بەرزنجی مامۆستای زانکۆی سەلاحەددینمان دواند و ناوبراو ئاماژە بەوە دەکات، هێشتا ئێراق لەرووی زەمینە سازییەوە نەگەیشتۆتە ئەو ئاستەی خۆی لە تایفەگەری رزگار بکات، دکتۆر سەرهەنگ بەرزنجی پێیوایە، لە بەندێکی یاسایی کۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردندا هەیە، نابێت هیچ شوێنێکی ئایینی یاخود حەوزەی علمی بەکاربهێنرێت بۆ بانگەشەی هەڵبژاردن، بۆ ئەوەی هەستی خەڵکی پێرابکێشیت، بەڵام لە واقیعدا لە ئێراق تائێستا ئەو زەمینە لەباری نییە بەند و بنەماکانی یاساییەکان جێبەجێ بکرێت، بۆیە لەرووی یاساییشەوە بکرێت، بەڵام لەرووی عەمەلیەوە هەر ئەنجامدەدرێ، ئێراقیەکان هێشتا کاتیان ماوە لەو چوارچێوە دەربچن دەنگ بدات بە پارتە نیشتمانیەکان. هەرکاتێک هێزێکی ئێراقی لەدەرەوەی تایفی بانگەشە بکات بڕوا ناکەم ئەو دەنگە بهێنێت، بۆیە لە ژێریشەوە ئەو بانگەشەیە دەکرێ.
سەبارەت بە مەترسیەکانی پەنابردنە بەر رەمزی ئاینی و تایفی لە ئێراقدا سەرهەنگ بەرزنجی ئاماژەی بەوەدا، مەترسیەکە لەوەدا خۆی دەبینی کە کار دەکەین بۆ ئەوەی ئاراستەی دیموکراتی راستەقینە لە ئێراقدا بێتە کایەوە و فکرەی هاووڵاتیبوون جێبەجێ بکەین و ئەمانە نابنە بەرنامەی کار ئەگەر فکری تایفەگەری زاڵبکەین، دەبێت زەمینەی بۆ ساز بکرێت، ئێمە تائێستا لە حاڵەتی گواستنەوەین و هەموو شتێکی تێدایە.

تێبنی: ئەم راپۆرتە لە ژمارە(3371)ی سێ شەممە 2010112ی لاپەڕە(3)ی خەبات بڵاوکراوەتەوە